Το ιδεολόγημα του «ελληνοχριστιανικού» πολιτισμού

Ενα άρθρο της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΣΧΙΝΑ που δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία στις 26-03-2005

Τον ρόλο των κληρικών στην Ελληνική Επανάσταση εξήρε ξανά, ο (τότε) αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος.
Οχι μονάχα επειδή πάντοτε η επίκληση ενός ένδοξου παρελθόντος παρηγορεί για τις οδύνες του παρόντος, αλλά κυρίως γιατί με αυτές τις κορόνες ο ομιλών επικυρώνει και εξαίρει το ιδεολογικό εκείνο σχήμα του οποίου είναι διακεκριμένος εκφραστής: τον «ελληνοχριστιανικό» πολιτισμό μας.
Κάθε ιστορία χρειάζεται τον ενοποιητικό μύθο της -όλες οι εθνικές ιστορίες εκφράζονται με αφηγηματική μορφή. Κι όλες αναπαρίστανται με την κατασκευή ενός συλλογικού υποκειμένου -του ζωντανού έθνους-, τη μοίρα του οποίου παρακολουθούμε να εκδιπλώνεται μέσα από μια περιπετειώδη, συναρπαστική αφήγηση, η οποία υφαίνει όχι μόνο τη διαχρονική υπόστασή του, αλλά και την τρέχουσα ταυτότητά του. Το "έθνος" ως ένα τέτοιο υποκείμενο είναι εξ ορισμού ηρωικό. Ακολουθεί έναν δρόμο μονάχα: αυτόν της αέναης ανέλιξης και ανάτασης προς το μέλλον, προς την πρόοδο, την τελείωση και την αθανασία. Ο ήρωας της δικής μας εθνικής αφήγησης -το ελληνικό έθνος- για να συγκροτηθεί ως ενιαίο ιστορικό υποκείμενο έπρεπε να ενταχθεί σ' αυτήν ακριβώς τη συνέχεια, διατρανώνοντας τη διαχρονική «ουσία» του. Ηταν αναγκαίο, λοιπόν, να εφευρεθεί μια νέα εθνική «παρελθοντολογία», που θα κάλυπτε τα κενά, θα πρότεινε τους κύριους άξονες μιας πειστικής ιστορικής πλοκής και θα ενέτασσε ένα μέχρι τότε άμορφο σύνολο μνημών, μνημείων και ιδεών σε ένα ευθύγραμμο αφηγήσιμο ιστόρημα. Ηταν απαραίτητο να συναρμολογηθεί ένα σώμα, με τις δυσμορφίες του, έστω. Υπάρχουν τρόποι να τις καλύψει κανείς. Υπάρχουν τα λαμπερά ενδύματα, η ρητορεία, η αποχαυνωτική παράθεση υπερθετικών -βελόνι και κλωστή η καπηλεία λαϊκών αγώνων και θυσιών, επιδέξια ραφή η υπεξαίρεση ατομικών αισθημάτων και χειρονομιών. Πίσω από αυτή τη φανταχτερή φορεσιά κρύβεται μια αλλοπρόσαλλη κατασκευή που καμώνεται τη συμπαγή και ενιαία, ενώ σπαράσσεται από εσωτερικές εντάσεις και αξιακές αντιθέσεις.

Ο Ελληνας πολίτης είναι ο μόνος ίσως στην Ευρώπη που αναγνωρίζει στην ταυτότητά του, πλάι στα κοσμικά, και θρησκευτικά στοιχεία. Γιατί ο καθολικισμός δεν είναι προϋπόθεση της γαλλικής εθνικής ταυτότητας, ούτε ο προτεσταντισμός της γερμανικής, ενώ η Ορθοδοξία συνιστά, στα καθ' ημάς, απαραίτητη προϋπόθεση.
Να ο λόγος για τον οποίο ακόμα και σήμερα η Ελλάδα είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα όπου δεν έχει καταστεί δυνατή η θεσμική ολοκλήρωση του χωρισμού Εκκλησίας και κράτους. Ολα τα ελληνικά Συντάγματα επαναλαμβάνουν περίπου ταυτόσημα διατάξεις από τις οποίες προκύπτει μια «ιδιαίτερη» και «προνομιακή» σχέση ανάμεσα στην Ορθοδοξία και το έθνος. Αυτήν ακριβώς τη σχέση θέλησε να υπενθυμίσει ο αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, με την ευκαιρία των εορτασμών για την εθνική «παλιγγενεσία», επιβεβαιώνοντας, για μια ακόμη φορά, τις εθνικοθρησκευτικές του θεάσεις, οι οποίες ταυτίζουν την Ορθοδοξία με την Ελλάδα, και το έθνος με το Γένος. Και φυσικά, την ανέξοδη ρητορεία του, που προσεταιρίζεται τον ανώνυμο ηρωικό παπά, με το ντουφέκι κρυμμένο κάτω από τα ράσα και το μπουρλότο έτοιμο, και αποσιωπά τα «απατεών» και «εξωλέστατος» με τα οποία στόλιζε τον Παπαφλέσσα ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ή τους αφορισμούς που εκτόξευε η επίσημη Εκκλησία επί της κεφαλής των «απονενοημένων φυγάδων και αποστατών», των «παραβατών θείων νόμων και κανονικών διατάξεων», όπως ονόμαζε τους αγωνιστές.

Ευτυχώς που τα σημερινά παιδιά δεν υποχρεώνονται πια στις γιορτές του σχολείου να απαγγέλλουν εκείνο το αμίμητο στιχούργημα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη «Καλόγερε, τι καρτερείς, κλεισμένος μες το Κούγκι», ούτε να αναπαριστάνουν, πλάι σε ετοιμόρροπα σκηνικά από φελιζόλ, «κρυφά σχολειά» που ποτέ δεν υπήρξαν.

Ο πρώτος αφορισμός του Κολοκοτρώνη στα 1806

Ο Θοδωρής Κολοκοτρώνης αφορίστηκε το 1806 μαζί με τους άλλους κλεφτοκαπεταναίους της Πελοποννήσου
Οι απλοϊκοί άνθρωποι, εκείνο τον καιρό, περισσότερο έτρεμαν τον αφορισμό και από τον ίδιον το θάνατο. Ακόμη κι ο Κολοκοτρώνης επηρεάστηκε από τον αφορισμό του Γρηγορίου του Ε΄ στα 1806. Οταν τον επόμενο χρόνο, στα 1807 βρέθηκε κουρσάρος πλέον στη Χαλκιδική, έστειλε ένα μήνυμα στον εξόριστο τότε, από τον σουλτάνο, στο Αγιον Ορος, Γρηγόριο τον Ε΄ που του 'γραφε ότι εκείνος τον κατάντησε έτσι: «Εσύ μου 'γραψες την προδοσία στο χαρτί αλλά εγώ θα σου τη γράψω στο κούτελο». Η απάντηση του πρώην αλλά και μελλοντικού Πατριάρχη ήταν ότι όλα έγιναν «κατά θείαν παραχώρησιν»!

Για το 1806 γράφει ο Θ. Κολοκοτρώνης στα απομνημονεύματά του:
Ἡ ἀναφορὰ τῶν Τούρκων συμφωνεῖ μὲ τὰς πληροφορίας τοῦ Καμπινέτου τῆς Γαλλίας, ὅτι νὰ χαλάσουν τοὺς Καπεταναίους, τοὺς λεγομένους κλέφτας, καὶ τοὺς Καπεταναίους τῶν καραβιῶν, διατὶ μία ἡμέρα ἠμποροῦν νὰ κάμουν ἐπανάστασιν. Τότε κάμνει ἕνα φερμάνι ὁ Σουλτάνος νὰ σκοτώσουν τοὺς κλέφτας. Ἀφοριστικὸ ἔρχεται τοῦ Πατριάρχου διὰ νὰ σηκωθεῖ ὅλος ὁ λαός, καὶ ἔτζι ἐκινήθηκεν ὅλη ἡ Πελοπόννησος, Τοῦρκοι καὶ Ρωμαῖοι, κατὰ τῶν Κολοκοτρωναίων. Τὸν Αὔγουστον ὑπῆγα εἰς Ζάκυνθον. Τὸν Σεπτέμβρη ἐβγῆκα ἔξω, καὶ Ἰανουάριον 1806 ἦλθε τὸ διάταγμα καὶ μᾶς ἐκυνήγησαν (1). Ὁ Πετιμεζᾶς, ὁ Γιαννιᾶς καὶ ὁ Ζαχαριᾶς ἦτον χαμένοι πρωτύτερα, καὶ εὑρέθηκα μὲ μόνον 150.

Κατά το κυνηγητό τους, ο αδερφός του προδόθηκε από καλόγερο.

Ὁ Γιάννης δὲν εὗρε τὸν φίλον του, ἐπῆγε εἰς τοὺς Αἰμυαλούς, μοναστήρι, τοῦ ἔδωκε ἕνας καλόγερος φαγὶ καὶ ἔπειτα ἐπῆγε, ἔδωσε εἴδησιν εἰς τοὺς Τούρκους, ἐπῆγαν, τὸν πολιόρκησαν εἰς τὸν ληνὸν καὶ τὸν ἐσκότωσαν.

Ο Γιάννης (Ζορμπάς) Κολοκοτρώνης με 5 συντρόφους του πολιορκήθηκε στο ληνό του μοναστηριού. Οι Τούρκοι έβαλαν φωτιά για να τους βγάλουν και χάθηκαν όλοι κατά την έξοδό τους. Ο Θοδωράκης είχε ορκιστεί να κάψει το μοναστήρι μόλις γυρίσει, αλλά τελικά τους χαρίστηκε.

http://lykawn.blogspot.com/

Η κατασκευή της Nεοελληνικής Ιστορίας Β'

Περί Λαβάρου και Π.Π Γερμανού

… Αν όντως είχε ανυψωθεί το περίφημο λάβαρο της επανάστασης αυτό θα το μνημόνευε ο ίδιος ο Π.Π. Γερμανός στα απομνημονεύματά του, που έγραψε λίγα χρόνια αργότερα. Για τον Παπαφλέσσα, γράφει με εμπάθεια και φανερή περιφρόνηση στα απομνημονεύματά του: «Γρηγόριος τις, Δικαίος λεγόμενος, αλιτήριος, απατεών, εξωλέστατος και ασυνείδητος περί μηδενός άλλου φροντίζων ειμή τίνι τρόπω να ερεθίσει την ταραχήν (βλέπε Επανάσταση) του έθνους διά να πλουτίσει εκ των αρπαγών». Επίσης τον αποκαλεί «χυδαίο, απαίδευτο, άπειρο, φτωχό, ποταπό, που ...κατήντησε εις αχαλίνωτον ενθουσιασμόν».
Από έγγραφα του γενικού αρχείου του κράτους που έφερε στην επιφάνεια ο Ε. Πρωτοψάλτης, αποδεικνύεται ότι το 1851 γίνεται πρώτη φορά λόγος για το λάβαρο και την ύψωσή του από τον Π.Π. Γερμανό, ο οποίος μόνο σε ένα πεδίο διέπρεψε, αυτό της τοκογλυφίας. Δάνειζε με βαρύτατο επιτόκιο (15%) ακόμη και σε μοναστήρια και εκκλησίες της δικαιοδοσίας του. Αν και βαθύπλουτος, το όνομά του απουσιάζει απ' όλους τους εράνους που έγιναν για την Επανάσταση. …

Λευτέρης ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ

Η «κατασκευή»... της Ιστορίας!

Το 1870/71, στον εορτασμό για τα 50 χρόνια από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, με μια επίσημη τελετή γίνεται η ανακομιδή των λειψάνων του Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης Γρηγορίου Ε΄ από την Οδησσό στην Αθήνα και η πανηγυρική ένταξή του στους ήρωες και πρωτεργάτες της Ελληνικής Επανάστασης. Επρόκειτο για μια ακόμη επινοημένη «κατασκευή» της Ιστορίας, διανθισμένη με το γραμμένο το 1872- κατά παραγγελίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών- ποίημα «Στον ανδριάντα Γρηγορίου του Ε΄» του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη μέσω της οποίας ο Γρηγόριος Ε΄, ο άνθρωπος που όχι μόνο δεν υποστήριξε την Ελληνική Επανάσταση αλλά αντίθετα ήταν, μαζί με την πλειονότητα του ανώτερου κλήρου- σε αντίθεση με την πλειονότητα του λαϊκού κλήρου- ορκισμένος αντίπαλός της, αναγόταν σε σύμβολο του έθνους και σε νεομάρτυρα. Ήταν αυτός που στην Εγκύκλιο του Μαρτίου 1821 (μαζί με άλλους 22 ανώτατους κληρικούς) ισχυρίστηκε ότι η κυριαρχία των Οθωμανών ήταν θεόπεμπτη και όποιος οργανώνει ανταρσία εναντίον τους, όπως ο Υψηλάντης και ο Σούτσος, κινείται εναντίον τού Θεού και γι΄ αυτό η Εκκλησία τον αφορίζει και τον καταδικάζει σε αιώνια τιμωρία.
...

[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η «κατασκευή»... της Ιστορίας!
Μύθοι και σύμβολα μιας εθνικής επετείου
Του Χρήστου Κάτσικα xkatsikas@xkatsikas.gr
NEA Τρίτη 24 Μαρτίου 2009